Геология ва геоморфология

Geodeziya va topografiya sohalari mutaxassislarining asosiy vazifasi yer po�stida sodir bo�ladigan geologik jarayonlar turlarini va ularning relyef hosil bo�lishidagi ahamiyatini bilish va ularni topografik xaritalarda aniq ifodalashdan iboratdir.

II bob. MINERALLAR VA TOG� JINSLARI 2.1. Minerallarning paydo bo�lishi, tuzilishi, tarkibi, turlari

Yer qobig�i, ya’ni litosfera xilma-xil tog� jinslaridan, ular ham o�z navbatida bir yoki bir necha minerallardan tarkib topgan.

Mineral deb Yer qa’rida sodir bo�ladigan murakkab fizik va kimyoviy jarayonlar ta’sirida hosil bo�lgan bir yoki bir necha kimyoviy elementdan iborat, tarkibi bir xil bo�lgan tabiiy birikmaga aytiladi.

Tabiatda minerallar 3 xil holatda uchraydi: 1) qattiq holatda – kvars, korund, olmos, kalsit va b.; 2) suyuq holatda – simob, suv, neft va b.; 3) gaz holatida – karbonat angidrid, sulfat angidrid, propan, butan va b.

Hozirgi davrda 7000 tadan ortiq mineral ma’lum. Lekin minerallar tabiatda bir xilda tarqalmaganligi sababli, ular Yer po�stida tarqalishiga ko�ra ikki guruhga bo�linadi: kam uchraydigan minerallar, tog� jinslarini hosil qiluvchi asosiy minerallar.

Minerallar tuzilishi bo�yicha kristall va amorf ko�rinishda bo�ladi. Кristall minerallarni tashkil etuvchi atomlar ma’lum tartibda va masofada joylashib, fazaviy panjarani hosil qiladi. Shuning uchun ularning tashqi ko�rinishi to�g�ri ko�p burchakli geometrik shakllarga ega bo�ladi.

Amorf minerallar deb ma’lum geometrik shaklga ega bo�lmagan va ichki tuzilishida molekula va atomlar tartibsiz joylashgan yoki kristall panjaraga ega bo�lmagan mineralga aytiladi, ular izotrop xususiyatga egadir. Masalan: fosforit, opal, vulqon shishasi, kremen va b. Minerallar bir-biridan fizik xossalari bilan keskin farq qiladi. Ularning fizik xossalariga: rangi, chizig�ining rangi, yaltiroqligi, tiniqligi, shaffofligi, mo�rtligi, qattiqligi, zichligi, tovlanishi, ta’mi, nur sindirishi, kislota ta’sirida qaynashi va boshqalar kiradi.

Minerallarning rangi ularning kimyoviy tarkibiga, tuzilishiga va ayrim rang beruvchi organik moddalarning turiga bog�liq bo�lib, asosan rangli, rangsiz va qora guruhlardagi ranglarga mansub bo�ladi. Yaltiroqligi metallsimon, shishasimon bo�lishi mumkin.