Святло далёкай зоркі

У казках «Каваль-багатыр», «Каваль», «Бортнiк» мы сустракаемся з мiфiчнымi вобразамi Змея, Кашчэя, Бабы Ягi, сочым за сталеннем станоyчых герояy. Многiя з iх надзелены велiзарнай сiлай ужо пры нараджэннi. Так, Асiлак нараджаецца з трыма «чортавымi рэбрамi». У свайго маленькага сына («Каваль») мацi заyважае на лбе сонейка, а на патылiцы – месячык. Пакладзе ён руку на спiну каню – той падае на каленi, павядзе плячом – перасоyваюцца з месца на месца горы. Незвычайныя i самi подзвiгi герояy. Яны скiраваны на дапамогу людзям працы, абарону iх ад цёмных сiл, якiя хацелi б пазбавiць народ волi, радзiмы.

Як i y многiх рускiх народных казках, у беларускай чарадзейнай казцы сустракаюцца эпiзоды вызвалення царэyны, любiмай дзяyчыны з палону Кашчэя. Але найбольш характэрна для беларускай чарадзейнай казкi тое, што яе галоyны герой выступае y абарону народа. Так, Каваль-багатыр забiвае Змея, бо ён «многа людзей паеy альбо загроб к сабе y цёмны лес». Каваль уступае y бой з царскiмi слугамi, якiя абараняюць iнтарэсы душыцеляy народа.

У вуснах выдатнага беларускага казачнiка Рэдкага, ад якога запiсваy А. К. Сержпутоyскi, чарадзейная казка набывае новую афарбоyку. Герой казкi «Каваль-багатыр» адчувае велiзарную радасць ад раскатаy грому, ад навальнiцы з маланкамi i перунамi. М. В. Новiкаy чуе y гэтай казцы водгалас падзей 1905 г.[63 - Новиков Н. В. О специфике образа в восточнославянской сказке // Русский фольклор. М.; Л., 1966. Т. 10. С. 176.] На яго думку, герой казкi нечым нагадвае горкаyскага Буравеснiка.

Бунтаром малюецца i Каваль, якi смела yступае y бой з царскiм войскам i перамагае яго.

Вядома, наiyна было б чакаць, што чарадзейная казка стане рэалiстычна адлюстроyваць рэвалюцыйныя настроi мас. Многiя стагоддзi яе напаyнялi чарадзейныя персанажы, цудадзейная мастацкая аснова была i застаецца сёння галоyнай у сюжэце казкi. I yсё ж новы час уплёy сваю нiтку y яе старажытную канву. Калi y казцы «Бортнiк» галоyны герой адгукаецца на просьбу цара вызвалiць ад Змея царэyну i пазней становiцца царом, то Каваль выступае супраць царскага войска, а Асiлак заклiкае народ «не грызцiся памiж сабою, да ад ворагаy баранiцца гурбою».

Гэты сюжэт не мае сабе аналагаy ва yсходнеславянскiм фальклоры. Л. Бараг лiчыць, што y гэтай казцы адчуваецца yплыy пракламацый i «гутарак», якiя былi распаyсюджаны на Палессi y гады першай рускай рэвалюцыi[64 - Бараг Л. Р. Беларуская казка: пытаннi вывучэння яе нацыянальнай самабытнасцi параyнальна з iншымi yсходнеславянскiмi казкамi.