Святло далёкай зоркі

Шмат увагi yдзялiy Сержпутоyскi апiсанню жыцця дзiдойцаy, якое мала чым адрознiвалася ад жыцця iншых горскiх народаy. Галоyным iх заняткам была жывёлагадоyля. Сяляне разводзiлi авечак, кароy, коней, аслоy. На невялiчкiх кавалачках зямлi, адваяванай у гор, вырошчвалi азiмую пшанiцу, авёс, жыта, кукурузу. Апрацоyвалi зямлю прымiтыyным спосабам – матыкай, сахой, што не садзейнiчала атрыманню высокiх ураджаяy. Агароднiцтвам дзiдойцы не займалiся наогул. Асноyная ежа – баранiна, сыр. Той-сёй перабiваyся бортнiцтвам, нарыхтоyкай дроy.

Апiсваючы жыццё, звычаi, культуру чаркесаy, гiнухцаy, А. К. Сержпутоyскi падкрэслiваy, што жывуць яны памiж сабой дружна, заyсёды гатовы прыйсцi адзiн аднаму на дапамогу, падзялiцца апошнiм кавалкам хлеба, жменькай тытуню. Такiя ж цёплыя адносiны да сябе адчуваy з боку простых горцаy i наш зямляк.

Знаёмства з народнай творчасцю горцаy дазволiла даследчыку лепш пазнаць душу гэтых народаy, пераканацца y iх аптымiзме, свабодалюбстве, кемлiвасцi, знаходлiвасцi.

Галоyным персанажам многiх фальклорных твораy чаркесаy з’яyляецца бедны, востры на розум i язык селянiн.

Будучы запрошаным у госцi да султана, селянiн заyважыy, што гаспадар паклаy у яго шклянку мала цукру. У гэты час слуга паведамiy, што прыехаy яшчэ адзiн госць. «Вельмi добра, – ажывiyся селянiн, – магчыма, гэты чалавек прывёз цукру, бо y султана яго няма».

Не багацце, а смелы yчынак, подзвiг цанiлiся y горцаy.

У другой прытчы, запiсанай у бжэдухаy А. К. Сержпутоyскiм[37 - Там жа.], расказваецца пра наступнае.

Аднойчы натоyп горцаy стаяy на крутым беразе Кубанi. Гледзячы на iмклiвае цячэнне ракi, нехта сказаy: «Шкада, што сярод нас няма бжэдуха. Ён бы не пабаяyся пераплыць раку».

Гэтыя словы пачуy пастух з племя бжэдухаy, якi праходзiy мiма. «Калi сваiм учынкам, нават смерцю магу праславiць свой род, я пераплыву раку», – сказаy ён.

Сюжэтам для рамантычнай аповесцi пра адраджэнне роду бжэдухаy магло б стаць паданне, запiсанае Сержпутоyскiм[38 - Архiy РЭМ, ф. 1, воп. 2, спр. 576, с. 18.].

Супраць лютага князя бжэдухаy узняyся народ, забiy яго самога i yсiх яго родзiчаy. Жывой засталася толькi маладая жонка князя, якая чакала дзiця. Калi пачалося паyстанне, яна пабегла y горы i знайшла прытулак у пастухоy.