Святло далёкай зоркі

На Палессе хлынула хваля лесапрамыславiкоy, перакупшчыкаy, рабочых з розных куткоy Расii, Украiны, Прыбалтыкi. Пацягнулiся на заробкi i беларускiя сяляне, пакiдаючы свае гаспадаркi. За кароткi час дзялкi атрымалi велiзарныя прыбыткi, а сяляне страцiлi апошняе, асаблiва пасля таго, як лясны бум пайшоy на спад. Лес знiшчылi, вывезлi. Багацеi падалiся y вялiкiя гарады, на адпачынак у заморскiя краiны, сяляне ж вярнулiся y свае запусцелыя гаспадаркi. Жыццё iх стала яшчэ больш цяжкiм i невыносным. Выхад з такога становiшча вучоны бачыць у карэнным пераyтварэннi гаспадарчага жыцця, хоць па вядомых прычынах не раскрывае шляхоy, якiя павiнны былi б выратаваць палешукоy ад непазбежнага вымiрання.

Апiсваючы цяжкае, поyнае гора i нягод жыццё палешукоy, Сержпутоyскi асаблiва занепакоены становiшчам жанчын. «На вядзенне дамашняй гаспадаркi i прыгатаванне ежы y жанчын iдзе yвесь час, – пiша аyтар. – …Але гэта яшчэ не yсё. Ёй трэба вырасцiць лён, каноплi, прыгатаваць кудзелю, напрасцi, наткаць i пашыць бялiзну, прыгатаваць дамашняе сукно для верхняга адзення i г.

д. Калi сюды аднесцi нараджэнне дзяцей, хваробы i iншыя жыццёвыя нягоды, то трэба толькi здзiyляцца, як палеская жанчына выносiць такое жыццё i як асобныя з iх дажываюць да глыбокай старасцi»[30 - Архiy РЭМ, ф. 1, воп. 1, спр. 574, с. 154–155.].

Трэцi раздзел нарыса Сержпутоyскi прысвяцiy прымхам i забабонам палешукоy. У iм прыводзяцца апiсаннi «магiчных» дзеянняy мясцовых ведзьмакоy, знахароy, шаптух. Многiя назiраннi лягуць пазней у аснову нарысаy i апавяданняy Аляксандра Казiмiравiча.

Поспех першых экспедыцый Сержпутоyскага невыпадковы. У вывучэннi быту i культуры палешукоy дапамагла яму работа y школе. Ужо тады ён назiраy за жыццём людзей, запiсваy вусныя апавяданнi, казкi, прымаyкi, заклёны, рабiy накiды чарцяжоy пабудоy, замалёyкi дамашняга побыту, вывучаy вопыт збiральнiцкай дзейнасцi iншых фалькларыстаy i этнографаy. Так, у 1893 г. на старонках часопiса «Этнографическое обозрение» друкавалiся нарысы аб жыццi сялян Вiцебскай губернi М.

Я. Нiкiфароyскага. Дзякуючы iм шырокая грамадскасць Расii змагла пазнаёмiцца з жыццём i бытам беларускага сялянства, яго звычаямi, традыцыямi, культурай, вусна-паэтычнай творчасцю.

Вялiкая цiкавасць, якую праяyлялi да культуры, быту, умоy жыцця беларускага народа перадавыя людзi Расii y пачатку XX ст., была невыпадковай. Падзеi, звязаныя з развiццём капiталiзму, з рэвалюцыяй 1905–1907 гг.